به منظور ارزیابی لاین های تحمل کننده تنش خشکی گندم دوروم، تعداد 49 لاین به همراه رقم آریا به عنوان شاهد، در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با دو تکرار در دو شرایط تنش و بدون تنش در ایستگاه تحقیقات کشاورزی گنبد مورد بررسی قرار گرفتند. در این بررسی شش شاخص تحمل خشکی شامل شاخص حساسیت به تنش، شاخص تحمل، شاخص بهره وری متوسط، شاخص تحمل تنش، شاخص میانگین هندسی بهره وری و میانگین هارمونیک بر اساس عملکرد دانه لاین ها در محیط تنش و بدون تنش محاسبه شدند. نتایج حاصل از تجزیه واریانس عملکرد دانه در شرایط تنش و بدون تنش نشان داد که اختلاف معنی داری بین لاین های مورد بررسی وجود داشت. بیشترین میانگین عملکرد دانه در شرایط تنش و بدون تنش به ترتیب متعلق به لاین های SULA/AAZ-5//CHEN/ALTAR….  (445 گرم در مترمربع) و LIRO-3/LOTAIL-6 (529گرم در مترمربع) بود. بیشترین میانگین بهره وری، شاخص تحمل تنش، میانگین هندسی بهره وری و میانگین هارمونیک متعلق به لاین SULA/AAZ-5//CHEN/ALTAR… و بیشترین شاخص تحمل و حساسیت به تنش به ترتیب متعلق به لاین های CNDO/PERIMADUR//HAI-OU-17/3/SNITAN و  R143/RUFF//STIL/3/YAV79/4/SHAWA/MALD/…  بود. نتایج حاصل از مطالعه همبستگی بین شاخص  ها و میانگین عملکرد دانه در شرایط تنش و بدون تنش نشان داد که مناسب ترین شاخص ها برای غربال کردن لاین ها در شرایط تنش و بدون تنش شاخص های بهره وری متوسط، تحمل تنش، میانگین هندسی بهره وری و میانگین هارمونیک هستند.

این بررسی با هدف ارزیابی تحمل به خشکی ژنوتیپ های چغندرقند با استفاده از شاخص های تحمل به خشکی در طی سال های 1381 و 1383 در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی فارس (زرقان) و در طی سال های 1381 لغایت 1383 در ایستگاه مهندس مطهری کمال آباد کرج انجام گردید. آزمایش به صورت طرح کرت های خرد شده با پایه بلوک های کامل تصادفی با چهار تکرار انجام شد. کرت های اصلی به سه تیمار عدم تنش، تنش ملایم و تنش شدید خشکی (به ترتیب تامین 100، 75 و 50 درصد نیاز آبی) و کرت های فرعی به 10 ژنوتیپ چغندرقند اختصاص یافتند. شاخص های تحمل به تنش  (STI)، تحمل به خشکی(TOL) ، حساسیت به تنش (SSI)، میانگین هندسی بهره وری(GMP) ، میانگین حسابی بهره وری (MP)، میانگین هارمونیک (HARM) و نسبت افت عملکرد (S) با استفاده از عملکرد قند در شرایط تنش (SYs) و بدون تنش (SYp) محاسبه گردیدند. همبستگی مثبت و معنی دار بین عملکرد قند در شرایط تنش و عدم تنش و برخی از شاخص های محاسبه شده نشان داد که در منطقه زرقان و در شرایط تنش ملایم و شدید شاخص های STI، GMP، MP و HARM و در منطقه کرج در تنش ملایم شاخص های STI، GMP،MP  و HARM و در تنش شدید شاخص های STI، GMP و HARM مناسب ترین شاخص ها هستند. با توجه به این شاخص ها وSYs  و SYp بالا و هم چنین نمودار چند متغیره بای پلات مشخص شد که در زرقان ژنوتیپ های 7221-I-79 و MST261*W-7221-I-79 در تنش ملایم و7221-I-79  در تنش شدید و در کرج ژنوتیپ های MSTC2*W-7221-I-79 و 7221-I-79 در تنش ملایم و MSTC2*W-7221-I-79 و BP ـ مشهد در تنش شدید برترین ژنوتیپ های مورد آزمایش هستند. توزیع ژنوتیپ ها در فضای بای پلات وجود تنوع ژنتیکی بین ژنوتیپ ها نسبت به تنش خشکی را نشان داد.

خشکی از تنش های محیطی مهم در کاهش رشد و تولید گیاهان می باشد. این بررسی به منظور ارزیابی تحمل به خشکی اکوتیپ های یونجه با استفاده از شاخص های تحمل به خشکی طی سال های زراعی 88-1387، در ایستگاه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی نیشابور اجرا شد. آزمایش به صورت کرت های خرد شده در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار انجام شد. کرت های اصلی به سه تیمار عدم تنش، تنش ملایم و تنش شدید (دور آبیاری 7، 10 و 14 روز) و کرت های فرعی به 11 اکوتیپ یونجه اختصاص داشتند. شاخص های تحمل به تنش(STI) ، تحمل به خشکی (TOL)، حساسیت به تنش (SSI)، میانگین هندسی تولید (GMP)، میانگین حسابی تولید(MP)  و میانگین هارمونیک (HARM)، با استفاده از عملکرد علوفه خشک در شرایط تنش (Ys) و بدون تنش(Yp)  محاسبه شدند. همبستگی مثبت و معنی دار بین عملکرد علوفه خشک در شرایط تنش و عدم تنش و شاخص ها نشان داد که در تنش ملایم و شدید، شاخص های GMP، MP،HARM  و STI مناسب ترین شاخص ها هستند (r2=0.97, p£0.01). با توجه به این شاخص ها و مقادیر Ys و Yp بالا و همچنین نمودار چند متغیره بای پلات مشخص شد که اکوتیپ های قارقلوق و ملک کندی در تنش ملایم و فامنین در تنش شدید متحمل ترین اکوتیپ ها بودند. گروه بندی اکوتیپ ها نشان داد که بر اساس عملکرد در شرایط تنش و بدون تنش و مقادیر شاخص های انتخابی، آنها در سه گروه حساس، متحمل و نیمه حساس به تنش قرار می گیرند.

خشکی یکی از مهم ترین عوامل محدود کننده رشد و تولید گیاهان زراعی در اکثر نقاط جهان و ایران شناخته می شود و به عنوان یک تنش چند بعدی گیاهان را در سطوح مختلف تحت تأثیر قرار می دهد. به منظور بررسی تحمل به خشکی 10 ژنوتیپ گندم دوروم، آزمایشی در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در شرایط تنش و بدون تنش با 3 تکرار در مزرعه تحقیقاتی شهرستان کوهدشت انجام شد. نتایج تجزیه واریانس نشان دهنده واکنش متفاوت ژنوتیپ های مورد مطالعه برای عملکرد دانه و امکان انتخاب ژنوتیپ ها بر اساس هر کدام از صفات بود. مقایسه مقادیر عددی و رتبه هر ژنوتیپ بر اساس شاخص های تحمل به خشکی نشان داد که براساس شاخص های تحمل به خشکی مبتنی بر عملکرد دانه ژنوتیپ های 1 (Omrab3)، 2 (Hana) و 3 (Aria(stork)) به عنوان ژنوتیپ های متحمل به خشکی و سایر ژنوتیپ ها به عنوان ژنوتیپ های حساس شناسایی گردیدند. نتایج ضرایب همبستگی بین شاخص ها نشان داد که شاخص های MP، GMP، HAM، STI، دارای همبستگی مثبت و معنی داری در سطح احتمال 1% با عملکرد دانه در شرایط تنش و بدون تنش بودند در ضمن بین شاخص های مذکور همبستگی مثبت و معنی داری نیز وجود داشت پس می توان این گونه بیان کرد که شاخص های مذکور، بهترین شاخص ها برای شناسایی ژنوتیپ های برتر می باشند. نتایج تجزیه به مؤلفه های اصلی نشان داد که، دو مؤلفه اول حدود 99 درصد از تغییرات داده ها را توجیه نمودند. بر اساس نمودار بای پلات به روش گابریل ژنوتیپ های مورد مطالعه در دو ناحیه پتانسیل عملکرد بالا و ناحیه پتانسیل عملکرد پایین قرار گرفتند به طوری که ژنوتیپ های 1 (Omrab3)، 2 (Hana) و 3 (Aria(stork)) با قرارگیری در مجاورت بردارهای تحمل به تنش خشکی به عنوانژنوتیپ های برتر شناسایی شدند. تجزیه خوشه ای بر اساس شاخص های برتر، ژنوتیپ های مورد مطالعه را در سه گروه کلی تفکیک کرد که این نتایج با نتایج حاصل از ترسیم بای پلات گابریل مطابقت کامل نشان داد.

به منظور ارزیابی و شناسایی اکوتیپ های متحمل به خشکی شبدر یک ساله، تعداد هفده اکوتیپ از گونه های شبدر به صورت کرت های یک بار خرد شده در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در سه تکرار، تحت دو شرایط تنش خشکی (دیم) و بدون تنش (فاریاب) در مزرعه تحقیقاتی ساعتلوی ارومیه مورد آزمایش قرار گرفتند. در این مطالعه عملکرد اکوتیپ ها در شرایط بدون تنش (Yp) و دارای تنش (Ys) با استفاده از شاخص های تحمل از جمله میانگین بهره وری (MP)، شاخص تحمل (TOL)، میانگین هندسی بهره وری (GMP)، میانگین هارمونیک (HM)، حساسیت به تنش (SSI) و تحمل تنش (STI)، ارزیابی شدند. اختلاف معنی داری میان اکوتیپ ها از نظر عملکردهای آبی و دیم دیده شد که بیانگر وجود تنوع ژنتیکی و امکان انتخاب برای تحمل به خشکی و استفاده از آنها در مطالعات ژنتیکی و اصلاحی بعدی می باشد. همبستگی بالاتر شاخص های MP، GMP، HM و STI با عملکرد اکوتیپ ها در شرایط تنش و بدون تنش می تواند به عنوان یک معیار ارزیابی تحمل به خشکی آنها به کار رود. در محیط دارای تنش و بدون تنش بیشترین عملکرد و بیشترین مقادیر این شاخص ها متعلق به اکوتیپ شماره 11 (Trifolium resupinatum L.) بود. تجزیه خوشه ای اکوتیپ های مقاوم شماره 11، 2 و 13 مربوط به (T. resupinatum L.) و 8 و 10 مربوط به (T. echinatum L.) را در یک گروه و بقیه اکوتیپ ها را در گروه دیگر به عنوان اکوتیپ های حساس قرار داد. با توجه به این چهار شاخص و عملکرد بالا در محیط تنش و بدون تنش و همچنین نمودار چند متغیره بای پلات، اکوتیپ شماره 11 (T. resupinatum L.) به عنوان بهترین اکوتیپ متحمل به خشکی تشخیص داده شد.

به منظور بررسی واکنش پانزده هیبرید ذرت به سطوح مختلف تنش و ارزیابی شاخص های تحمل به خشکی، آزمایشی به صورت کرت های خرد شده در قالب طرح پایه بلوک های کامل تصادفی در چهار تکرار در سال زراعی 1385 در ایستگاه تحقیقات زراعی قراخیل قائمشهر اجرا شد. سطوح مختلف تنش در کرت اصلی و هیبریدهای ذرت در کرت فرعی قرار داده شدند. شش شاخص تحمل به خشکی برای صفات عملکرد در هکتار محاسبه شد. در شرایط نرمال، تنش ملایم و تنش شدید هیبرید OSGT14 به ترتیب با عملکرد 9.445، 9.270، 8.352 تن در هکتار و در شرایط تنش خیلی شدید هیبرید SPGT12 با عملکرد 7.455 تن در هکتار دارای بیشترین عملکرد بودند. شاخص های MP، GMP، Harm و STI که دارای بیشترین همبستگی با عملکرد در شرایط نرمال و سطوح مختلف تنش بودند به عنوان شاخص های برتر معرفی شدند. پس از رسم نمودار بای پلات، هیبریدهای OSGT14، KSC 710GT و KSC-mog84-062 در منطقه A واقع شدند و به عنوان ارقام متحمل به خشکی و مناسب در شرایط نرمال و هیبریدهای BGT10، KSC708GT، BGT15 و KSC712GT در منطقه D واقع شدند و به عنوان ارقام حساس به خشکی شناسایی شدند. تجزیه خوشه ای به کمک شاخص ها در شرایط تنش ملایم و شدید، ارقام را به پنج گروه و در تنش خیلی شدید، ارقا را به شش گروه تقسیم بندی کرد. شاخص های MP، GMP، Harm و STI که مقادیر بالای آن ها نشان دهنده تحمل به تنش است. هیبریدهای OSGT14 و KSC710GT را به عنوان ارقام متحمل و BGT15 و KSC708GT را به عنوان ارقام حساس به خشکی مشخص کردند. از طرفی شاخص های TOL و SSI هیبریدهای KSC700 و KSC720 را متحمل ترین و KSC712GT و BGT10 را حساس ترین هیبریدها نسبت به تنش خشکی نشان دادند.

به منظور ارزیابی تحمل به خشکی در ژنوتیپ های گندم نان، تعداد 20 ژنوتیپ در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در شرایط بدون تنش و تنش رطوبتی در مزرعه ی تحقیقاتی دانشکده ی کشاورزی دانشگاه رازی در سال زراعی 90-1389مورد بررسی قرار گرفتند. بر اساس عملکرد دانه در شرایط تنش و بدون تنش، 14 شاخص تحمل به خشکی شامل شاخص تحمل به تنش (STI)، حساسیت به تنش (SSI)، تحمل (TOL)، میانگین بهره وری (MP)، میانگین هندسی (GMP)، میانگین هارمونیک (HM)، شاخص مقاومت به خشکی (DI)، شاخص عملکرد (YI)، شاخص پایداری عملکرد (YSI)، شاخص تغییر یافته تحمل تنش (MSTI)، شاخص تنش غیر زیستی(ATI)، شاخص درصد حساسیت به تنش(SSPI) و شاخص تولید در شرایط تنش و غیر تنش (SNPI) برای کلیه ژنوتیپ ها محاسبه شد. بر اساس نتایج تجزیه واریانس، تفاوت معنی داری بین ژنوتیپ ها از نظر عملکرد دانه در هر دو شرایط محیطی وجود داشت. مطالعه همبستگی بین عملکرد در شرایط تنش و بدون تنش با شاخص های مقاومت به خشکی نشان داد که شاخص های GMP، MP، STI، MSTI، YI، DI و HM برای شناسایی ژنوتیپ های پرمحصول در هر دو محیط مناسب می باشند و دو شاخص STI و MP به عنوان مناسب ترین معیار ها برای انتخاب ارقام متحمل شناخته شدند. بر اساس یافته های حاصل از این شاخص ها، ژنوتیپ های 4، 8، 16 و 19 متحمل به خشکی و دارای عملکرد بالایی در دو شرایط محیطی بودند. نتایج حاصل از نمودار سه بعدی و روش بای پلات و تجزیه کلاستر و روش تجزیه به مولفه های اصلی نیز، این موضوع را تایید کردند.

به منظور ارزیابی تحمل به خشکی در ژنوتیپ های پیشرفته گندم دوروم، تعداد 20 ژنوتیپ در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در شرایط بدون تنش و تنش رطوبتی در سال زراعی 89-1388 مورد بررسی قرار گرفتند. بر اساس نتایج تجزیه واریانس، اختلاف معنی داری بین ژنوتیپ ها از نظر عملکرد دانه در هر دو شرایط محیطی (تنش و بدون تنش) وجود داشت. بیشترین میانگین عملکرد دانه در شرایط تنش و بدون تنش به ترتیب متعلق به لاین های شماره 13 (808.3 گرم در مترمربع) و 14 (1177 گرم در مترمربع) بود. مطالعه همبستگی بین عملکرد در شرایط تنش، بدون تنش و شاخص های مقاومت به خشکی نشان داد که شاخص تحمل تنش (STI)، شاخص میانگین بهره وری (MP) و شاخص میانگین هندسی بهره وری (GMP) برای شناسایی ژنوتیپ هایی با عملکرد بالا در هر دو شرایط تنش و بدون تنش خشکی مناسب هستند، که در بین آن ها STI به عنوان مناسب ترین شاخص شناخته شد. در روش ترسیمی بای پلات ژنوتیپ ها به گروه های متحمل و غیرمتحمل تقسیم شدند به نحوی که ژنوتیپ های شماره 4، 10، 11، 15، 14 و 5 در ناحیه با پتانسیل تولید بالا و حساسیت پایین به خشکی و در مجاورت بردارهای مربوط به شاخص های مهم تحمل به خشکی GMP،MP  و STI و ژنوتیپ های شماره 17، 6، 19، 20 و 16 در ناحیه با عملکرد پائین و حساسیت بالا به خشکی قرار گرفتند. بر اساس نتایج حاصل از تجزیه خوشه ای و تابع تشخیص ژنوتیپ های مورد بررسی بر اساس سه شاخص STI، MP و GMP در پنج گروه قرار گرفتند. در مجموع بر مبنای شاخص های مقاومت به خشکی مبتنی بر عملکرد دانه، ژنوتیپ شماره 14 به عنوان ژنوتیپ متحمل به تنش شناخته شد.